Το "Αλφαβητάριο" της Συντακτικής Επιτροπής (1919), από τα διασημότερα αναγνωστικά του 20ού αιώνα, είναι προϊόν της εκπαιδευτικής και γλωσσικής μεταρρύθμισης από την επαναστατική κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1917, η οποία ακολούθως, με την εγκατάσταση του Βενιζέλου στην Αθήνα τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, εφαρμόστηκε σε όλη την Ελλάδα. Η πρώτη επιτυχής κίνηση για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας γίνεται στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης αυτής. Για πρώτη φορά, καθιερώνεται η δημοτική γλώσσα σε όλες τις τάξεις του δημοτικού σχολείου, με παράλληλη διδασκαλία της καθαρεύουσας στις δύο τελευταίες τάξεις, ενώ επίσης προκηρύσσεται η συγγραφή αναγνωστικών στη δημοτική γλώσσα, τα οποία θα είναι προσαρμοσμένα στις σύγχρονες ανάγκες των μαθητών. Πρωταγωνιστικές μορφές της μεταρρύθμισης ήταν οι συνεργάτες του Εκπαιδευτικού Ομίλου, που στάθηκαν στο πλευρό του Ελευθέριου Βενιζέλου: ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης και ο Δημήτρης Γληνός. Έτσι, τη διετία 1917-1919 κυκλοφόρησαν τα πρώτα αναγνωστικά στη δημοτική. Μεταξύ αυτών "Το αλφαβητάρι με τον ήλιο" (όπως αποκαλούσαν οι μαθητές το "Αλφαβητάριο" της Συντακτικής Επιτροπής και όπως έχει έκτοτε επικρατήσει να λέγεται). Το βιβλίο αυτό θεωρείται (μαζί με το αναγνωστικό του Ζαχαρία Παπαντωνίου για την Γ' Δημοτικού, "Τα ψηλά βουνά") σημαντικότατος σταθμός "όχι μόνο στην ιστορία του ελληνικού σχολικού βιβλίου αλλά και γενικότερα στην εξέλιξη των ελληνικών εκπαιδευτικών πραγμάτων", όπως σημειώνει ο Αλέξης Δημαράς (βλ. "Καλλιτέχνες και λογοτέχνες στα αναγνωστικά, 1860-1960", ΜΙΕΤ 2010). Η μεταρρύθμιση όμως αυτή υπήρξε σύντομη καθώς, αμέσως μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου το 1920, συγκροτήθηκε αρμόδια "Επιτροπεία" η οποία εις άπταιστον καθαρεύουσα, αποφάνθηκε ότι τα βιβλία αυτά ως "εθνικά επιλήψιμα" έπρεπε "να εκβληθώσι πάραυτα εκ των σχολείων και να καώσι", ενώ οι δημιουργοί τους έπρεπε να διωχθούν ποινικά για τη "διαφθορά της ελληνικής γλώσσας". Ωστόσο, το "Aλφαβητάρι με τον ήλιο" δεν κάηκε, παρά απομακρύνθηκε προσωρινά από τις σχολικές αίθουσες, στις οποίες επέστρεψε από το 1928, μετά τη νίκη του Ελευθέριου Βενιζέλου στις εκλογές της 19ης Αυγούστου. Μάλιστα, έναν χρόνο αργότερα -και δέκα χρόνια από την πρώτη του έκδοση-, το 1929, κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο "Δημητράκου ΑΕ" το δεύτερο μέρος του "Αλφαβηταρίου", αρχικά με εικονογράφηση του Φώτη Κόντογλου, ενώ κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930 επανέρχεται η εικονογράφηση του Κ. Μαλέα. Οι εκδόσεις που γίνονται από το 1929 και στο εξής περιλαμβάνουν και τα δύο μέρη -το πρώτο, όπου τα παιδιά μαθαίνουν τα γράμματα και τους φθόγγους με σύντομες προτάσεις, και το δεύτερο, όπου παρατίθενται μεγαλύτερα κείμενα. (από το επίμετρο της Ελένης Κεχαγιόγλου)

Σχολικόν έτος 1949-1950. Τα πρωτάκια του πρώτου μετεμφυλιακού σχολικού έτους, σε κλίμα αστάθειας και εθνικής πόλωσης, τουλάχιστον βρίσκουν στο σχολείο τους φρεσκοτυπωμένο αλφαβητάρι ~ κι όχι ό,τι κι ό,τι: «Τα καλά παιδιά», γραμμένα στη δημοτική, με ήρωες παιδιά, την Άννα, τον Ρήγα και τη μικρότερη Νίνα, τον άτακτο σκύλο Αράπη και την ψιψίνα Χιόνα· αλφαβητάριο, το οποίο βραβεύτηκε για την υπέροχη εικονογράφηση του Κώστα Γραμματόπουλου (που συνδυάζει τη χαρακτική με τη λαϊκή τέχνη) στη Διεθνή Έκθεση Διδακτικού Βιβλίου στο Λαίκεν του Βελγίου το 1949.

Το "Αλφαβητάριον" κυκλοφόρησε επί 23 χρόνια (1955-1978) σε 16 εκδόσεις, κι ωστόσο σήμερα είναι δύσκολο να βρεθεί αντίτυπό του σε καλή κατάσταση. Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας είναι φωτογραφική αναπαραγωγή της όγδοης έκδοσής του, το 1969. Το αναγνωστικό αυτό, εκτός όλων των άλλων, αποτελεί οπωσδήποτε και αναμνηστικό μιας ολόκληρης εποχής. Παράλληλα, όμως, χρησιμοποιήθηκε στην τάξη επί είκοσι χρόνια και προσδιόρισε τον τρόπο προσέγγισης της γλώσσας καθώς και την εκμάθηση της ανάγνωσης από πλήθος μικρούς μαθητές. Το δε (εντυπωσιακό) γεγονός ότι το περιεχόμενό του δεν άλλαξε στα χρόνια της διδασκαλίας του, παρά τις μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές, φανερώνει την αποδοχή του ακόμη και όταν άλλαζε η εφαρμοζόμενη εκπαιδευτική πολιτική. (από το επίμετρο της Ελένης Κεχαγιόγλου)

Τα "Ψηλά βουνά" (1918) του Ζαχαρία Παπαντωνίου, μετά την πρώτη σύντομη ζωή τους ως αναγνωστικό του Δημοτικού, έζησαν και εξακολουθούν να ζουν μια δεύτερη ως πάντερπνο ανάγνωσμα όλων των ηλικιών. Οι τρεις φωτιές ~ Το γράμμα του Αντρέα ~ Το ξεκίνημα ~ Οι μικροί ταξιδιώτες ανεβαίνουν το βουνό ~ Το τραγούδι του Μπαρμπαφώτη ~ Τα παιδιά κοιτάζουν το νερό της Ρούμελης ~ Καταστροφή στα κουλούρια του Φουντούλη ~ Τα μουλάρια ξέρουν πού θα φάνε οι ταξιδιώτες ~ Η βρύση ~ Η πρώτη βραδιά στο δάσος ~ Άστρα, γρύλοι και κουδούνια ~ Τα παιδιά σχηματίζουν κοινότητα ~ Πόλεμος μ' ένα μαντρόσκυλο ~ Ένα βλαχόπουλο, που δε λέει πολλά λόγια ~ Η βλαχοπούλα μιλεί στα παιδιά ~ Το πρώτο συσσίτιο ~ Οι επιγραφές του Καλογιάννη ~ Συγκοινωνία με κατοικημένους τόπους ~ Προμηθεύονται εργαλεία για τους δρόμους ~ Τα παιδιά φτιάνουν δρόμους ~ Έρχεται η αλεπού ~ Τα εφτά μικρά στο κυνήγι της κότας ~ Οι νοικοκυραίοι παίρνουνε είδηση ~ Οι Ζαβοπαναγήδες ~ Η γριά Χάρμαινα ~ Ο Λάμπρος οδηγεί το κοπάδι ~ Ένα σχολείο εκεί, που δεν το περίμενε κανένας ~ Τι είδε ο Λάμπρος όταν τελείωσε το μάθημα ~ Ένας δάσκαλος στην κοινότητα ~ Στους ίσκιους των δέντρων ~ Ο Γεροθανάσης ~ Ένας εθελοντής χωροφύλακας για την αλεπού ~ Ένα ξαφνικό επεισόδιο ~ Ο άνθρωπος που τρώει το δάσος ~ Τα παιδιά ειδοποιούν τους χωροφύλακες ~ Το πληγωμένο πεύκο ~ Τα παιδιά γίνονται δασοφύλακες ~ Δασοφύλακες, γρηγορείτε! ~ Οι δεντροκόποι δεν πέρασαν καλά ~ Το μαύρο τραγάκι ~ Το τραγούδι της Αφρόδως ~ Η ιστορία του Γιάννη από το Πουρνάρι ~ Η κατάρα του πεύκου ~ Στη Ρούμελη ~ Ο μεθυσμένος μυλωνάς ~ Στον έλατο ~ Για τον ήλιο που βασιλεύει ~ Ο Φάνης ολομόναχος ~ Μεγάλη ανησυχία στις καλύβες ~ Περπατούν για το Φάνη ~ Τα δώρα της ημέρας ~ Ο Αραπόβραχος ~ Καλή νύχτα, γερο - Αράπη! ~ Ακόμη κι ο Γκέκας είναι γελαστός ~ Ο Θύμιος ο κουδουνάς από τα Σάλωνα ~ Ο Φουντούλης άρρωστος ~ Ο Κωστάκης μ' ένα παπούτσι ~ Ο λύκος ~ Μια μικρή τελετή στο δάσος ~ Ο χείμαρρος ~ Από πού έρχεται το νερό ~ Και τα δέντρα πονούν ~ Το όνειρο του χωριάτη ~ Τα πεθαμένα δέντρα ~ Στο νεροπρίονο ~ Το τραγούδι στο νέο καράβι ~ Ο Σπύρος βρίσκει κάτι χρήσιμο ~ Η θύελλα ~ Η θύελλα στις καλύβες των παιδιών ~ Ένα μήνυμα ~ Στο μοναστήρι ~ Εσπερινός ~ Απόδειπνο ~ Λειτουργία ~ Ο γάμος της Αφρόδως ~ Ο Γκέκας έκαμε, ό, τι έπρεπε ~ Ο Γεροθανάσης φοβάται, μη δακρύση ~ Ο γυρισμός ~ Έπειτα από χρόνια

\[...\] Κατά την πρώτη εφαρμογή του νόμου 5045 του 1931, προς κρίση υποβλήθηκαν 745 βιβλία, εκ των οποίων εγκρίθηκαν 23 για τις έξι τάξεις του δημοτικού σχολείου. Από αυτά, πρώτο στη λίστα με τα τέσσερα εγκεκριμένα αναγνωστικά για τη Β' Δημοτικού εμφανιζόταν "Ο κόσμος του παιδιού" με συγγραφείς τη Ρ. Ιμβριώτη, τον Δ. Δεληπέτρο και τον Δ. Δούκα, ενώ τις 34 εικόνες του βιβλίου είχε φιλοτεχνήσει ο γαλλοτραφής κεφαλονίτης ζωγράφος Γεράσιμος Στέρης, ο οποίος από το 1936 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, αρχικά με το όνομα Georges de Steris και, αργότερα, ως Guelfo Ammon d'Este. Το αναγνωστικό "Ο κόσμος του παιδιού", όπως δηλώνει και ο τίτλος του, στο επίκεντρό του έχει τη ζωή, τα ενδιαφέροντα, τις σκέψεις και τα αισθήματα παιδιών που ζουν στην ελληνική ύπαιθρο, τα οποία και πρωταγωνιστούν στις σύντομες ιστορίες που -μαζί με παιδικά ποιήματα και τραγουδάκια, καθώς και παραδοσιακά παραμύθια- περιλαμβάνονται στο βιβλίο. Όπως και όλα τα αναγνωστικά της Μεταρρύθμισης των ετών 1929-1932, "Ο κόσμος του παιδιού" υπάκουε στο σκοπό του δημοτικού σχολείου, ο οποίος για πρώτη φορά δεν αφορούσε την εθνική και θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των μαθητών, αλλά οριζόταν ως "η προπαρασκευή τους δια την ζωήν και η παροχή προς αυτούς των απαραιτήτων προς μόρφωσιν χρηστών πολιτών". \[...\] (από το επίμετρο της Ελένης Κεχαγιόγλου)

Το αναγνωστικό Ελληνόπουλα της Γ Δημοτικού με συντάκτες τους Π. Νιρβάνα, Δημ. Ζήση \[στα ονόματα των συγγραφέων του βιβλίου προστίθεται ένα "κ. ά.", για να δηλώσει την παρέμβαση και κάποιων άλλων κρυφών και αόρατων συντακτών στα κείμενα του βιβλίου.\], είναι ένα σχολικό εγχειρίδιο της δικτατορίας του Ι. Μεταξά. Τυπώθηκε για πρώτη φορά το 1937 από τον εκδοτικό οίκο Δημητράκου Α.Ε., αφού ο Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων επρόκειτο να ιδρυθεί λίγο αργότερα. Το αναγνωστικό αυτό θα διδαχθεί και μετά το θάνατο του Ιωάννη Μεταξά, καθώς θα το διατηρήσουν και οι τρεις διορισμένες από τους Γερμανούς ελληνικές κυβερνήσεις, του Γ. Τσολάκογλου (1941), του K. Λογοθετόπουλου (1942-43) και του I. Ράλλη (1943-44). Η επόμενη έκδοση γίνεται κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1947) με μικρές αλλαγές στα κείμενα. Η εικονογράφηση του βιβλίου είναι του ζωγράφου Ν. Καστανάκη. Η έκδοση του 1947. Στο εξώφυλλο χαρούμενα και περιποιημένα παιδάκια με λουλούδια, ένα κορίτσι και ένα αγόρι. Μια ωραιοποιημένη εικόνα για την παιδική ηλικία μιας γενιάς που ζούσε τα σκληρά χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου. Η εκπαιδευτική πολιτική της δικτατορίας του Μεταξά θεωρείται ότι έχει δύο φάσεις. Στην πρώτη φάση (1936-1938) με Υπουργό Παιδείας τον Κ. Γεωργακόπουλο η πολιτική είναι ακραία συντηρητική και έχει ως κύριο στόχο να αλλάξει ότι είχε πετύχει στην εκπαίδευση η βενιζελική μεταρρύθμιση του 1929. Ο Γεωργακόπουλος θα αποστείλει στα σχολεία εγκύκλιο με αφορμή την έναρξη της σχολικής χρονιάς του 1937-38, με την οποία θα κατηγορήσει τους μεταρρυθμιστές ότι προσπάθησαν να υπονομεύσουν την πατρίδα, τη θρησκεία και την οικογένεια. Η δεύτερη φάση της πολιτικής με Υπουργό Παιδείας τον ίδιο τον Ιωάννη Μεταξά επιδιώκει καθαρά τη δημιουργία μιας φασιστικής εκπαίδευσης που θα ελέγχει το φρόνημα της νεολαίας. Ο Μεταξάς θα ιδρύσει την Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ), η οποία το 1941 θα έχει εγγεγραμμένα περισσότερα από 1.000.000 μέλη (τα 600.000 μέλη ήταν μαθητές του Δημοτικού). Το Δημοτικό Σχολείο θα μετατραπεί σε τετρατάξιο, η φοίτηση σε μεγαλύτερη τάξη προϋπόθετε εισαγωγικές εξετάσεις, ενώ το Γυμνάσιο γίνεται οκτατάξιο. Τα Ελληνόπουλα, όπως και όλα τα αναγνωστικά βιβλία, συμβάλλουν στη μετάδοση της κυρίαρχης ιδεολογίας και φυσικά διαμορφώνουν αρχές και στάσεις στους μικρούς μαθητές. Προβάλλουν στην πιο συντηρητική του εκδοχή το τρίπτυχο "Πατρίς-Θρησκεία-Oικογένεια" στο πλαίσιο μιας αυστηρά πατριαρχικής οικογένειας όπου ο ρόλος της γυναίκας είναι να αποτελεί πρότυπο καλής μητέρας και νοικοκυράς. Επιπλέον, διαπνέονται από την κεντρική ιδεολογία του καθεστώτος του Μεταξά, την ιδεολογία του Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού. Ο Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός, κατά το πρότυπο του γερμανικού Τρίτου Ράιχ, θεωρείται ως η "φυσική συνέχεια" των δύο πρώτων ελληνικών πολιτισμών, του αρχαίου και βυζαντινού πολιτισμού, ενώ αγνοείται και αποσιωπάται η νεότερη ελληνική ιστορία (Ενετοκρατία, Τουρκοκρατία). Από την αρχαία ιστορία εστίαζαν κυρίως στη στρατιωτική οργάνωση της Σπάρτης και στους πολέμους των Μακεδόνων, ενώ αποσιωπούσαν τον πολυεθνικό χαρακτήρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και την οικουμενική διάσταση της ορθόδοξης εκκλησίας. Απαγόρευαν, επίσης, τη διδασκαλία βιβλίων του Πλάτωνα και του Επιτάφιου του Περικλέους από την ιστορία του Θουκυδίδη. Το αναγνωστικό τα Ελληνόπουλα περιέχει σύντομες αυτοτελείς σχολικές, οικογενειακές, θρησκευτικές, μυθολογικές και με ζώα ιστορίες ηθικοδιδακτικού χαρακτήρα, γραμμένες σε γλώσσα δημοτική, την οποία υποστήριζε ο Ιωάννης Μεταξάς, γιατί ήταν η γλώσσα του ανώτερου ελληνικού "λαού", της καθαρής ελληνικής φυλής. Εκτός από ιστορίες, το βιβλίο περιέχει και ποιήματα γνωστών ποιητών γραμμένα επίσης στη δημοτική γλώσσα (Γ. Δροσίνης, Ζ. Παπαντωντίου, Ι. Πολέμης). Σε πρωτοβουλία του Μεταξά οφείλεται και η ανάθεση της συγγραφής της Γραμματικής της Δημοτικής Γλώσσας στον Μανόλη Τριανταφυλλίδη το 1939 που τελικά εκδόθηκε το 1941. (από το Επίμετρο της Ελένης Κεχαγιόγλου)