Dönmelik (Sabetaycılık), 1666 yılında İzmir Yahudileri arasında ortaya çıkarak, "Beklenen Kurtarıcı Mesih" olduğunu iddia eden ve Musevilikte bazı değişiklikler yapan Haham Sabetay Sevi'nin (1626-1675) başlattığı dini bir harekettir. Bir zaman sonra mecbur kalarak Müslüman olan Sevi gibi, onun yolundan gidenler de, görünüşte Müslümanlığı kabul etmişler, ancak gerçekte bambaşka bir inanç ve ibadet sistemine göre gizli bir hayatı sürdürmüşlerdir. Bu zümrenin, onlara mahsus bir terim halini alan "Dönme" ifadesi ile tanımlanmalarının sebebi de bu samimiyetsizlik ve gizlilik olmuştur. Zaman içinde güçlenerek ve teşkilatlanarak devam eden bu hareketin mensupları, son 350 yıllık Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti devirlerinde, her sahada önemli roller oynamışlardır. Bugün dünyanın birçok merkezinde bulunan Dönme zümreleri ile bunların inanç ve âdetleri hakkında son yıllarda dikkate değer araştırmalar yapılmaktadır. Bu arada, Osmanlı toplumunun Dönmeler hakkındaki bilgisine ve düşüncelerine dair, şimdiye kadar, elimizde ciddi bir eser bulunmuyordu. Zamanının tanınmış yazarlarından olan Ahmed Sâfî Bey (1851-1926), Selanik'te Ordu Başkâtibi olarak vazife gördüğü 1879 yılında, bu şehirde kalabalık olarak yaşamakta bulunan Dönmeler hakkında bir araştırma yapmıştır. Yazarın 18 cilt ve 3350 sayfa tutan ve el yazısı ile mevcut bulunan notları arasında kayıtlı olan bu araştırma, yazdıklarını yayımlamayı düşünmeyen bir aydının gözlemlerinden ibaret bulunmakta ve bu sebeple de çok önemli bir belge teşkil etmektedir. Bu eser halen Dönmeler hakkında, Türkiye'de ve Türkçe olarak bulunmuş en eski kaynaktır. Bu önemli araştırma, M. Ertuğrul Düzdağ'ın titiz çalışmaları sonucu, eski yazılı aslı, çeviri yazısı ve sadeleştirilmiş metni ile, bir belge olarak, ilk defa yayımlanmaktadır.